OHLASY

Dążenie do Nowoczesności.
Bańska Bystrzyca, Bielsko-Biała – 2024.

Festiwale teatrów lalek nie mają zbyt długiej historii. Pierwsze spotkanie wielu
zespołów lalkarskich miało miejsce niecałe 100 lat temu, w Pradze, w roku 1929, przy okazji
założycielskiego kongresu UNIMA . W 1937, na Światowej Wystawie w Paryżu, owe
spotkania przybrały formę konkursu, w którym udział wzięli lalkarze wielu europejskich
krajów. Te pierwsze festiwale przede wszystkim były nastawione na prezentacje własnych
dokonań oraz oglądanie dokonań kolegów lalkarzy. Dzięki temu nie tylko pozwalały na
rozpowszechnianie nowych rozwiązań teatralnych, na inspirowanie się pomysłami kolegów
czy na poznanie się wzajemne i wymianę doświadczeń, ale także promowały nowe zespoły i
pozwalały nawiązywać kontakty, które owocowały dalszą współpracą. Pełniły zatem funkcję
„targów sztuki” oraz specyficznego „okna na świat” i z tego punktu widzenia były niezwykle
ważne dla całego środowiska lalkarskiego – wydaje się, że te funkcje spełniają do dziś.
Współcześnie wyznacznikiem budowania programów festiwalowych staje się dążenie
do nowoczesności (cokolwiek to znaczy). Widać to było na tegorocznych edycjach festiwali
w Bańskiej Bystrzycy (Słowacja) oraz w Bielsku-Białej (Polska). Królowały tam
przedstawienia niskoobsadowe, oparte na środkach wyrazu łączących grę lalką z projekcjami,
animacjami komputerowymi, bądź filmem, wprowadzając plastykę „brzydką”, prowokującą,
niesamowitą (wg koncepcji Ernsta Jentscha czy Masahiro Moriego) oraz bazujące na
specyficznej grze świateł z częstym użyciem elementów teatru cieni, ale także zaskakująco
często oparte na słowie. Właśnie mieszanie różnorodnych środków wyrazu, przekraczanie
granic gatunkowych i przenikanie stylów wydaje się wyznaczać kierunki współczesnego
teatru lalek. Należy też podkreślić tworzenie spektakli nie na bazie tekstów dramatycznych
lecz inspirowanych prozą, poezją czy nawet reportażem i literaturą faktu. Równocześnie
widać wyraźnie rozpad na dwa odrębne nurty teatralne – pierwszy adresowany do dzieci, w
znacznej mierze do tych najmłodszych, drugi – do dorosłej widowni. Skończyły się zatem
czasy utożsamiania teatru lalek z teatrem dla dzieci. Należy też dodać, że mimo drobnych
różnic, inaczej rozłożonych akcentów, oba festiwale miały wiele wspólnego.
Polski Festiwal tradycyjnie już otwierała parada aktorów i gości festiwalowych. W ten
sposób od 58 lat festiwal jest teatralnym świętem, artystycznym eventem przyciągającym
zwykłych, czasem wręcz przypadkowych widzów i jednocześnie promującym miasto.
Dlatego też zwykle w programie festiwalowym znajdują się warsztaty dla dzieci i młodzieży,

wykłady, promocje książek i wystawy oraz produkcje teatrów ulicznych. Tym razem były to
dwa widowiska: barwne i „w pełni ekologiczne” przedstawienie z wielkimi marionetkami
zwierząt animowanych przez wielu aktorów – Cyrk Tarabumba znanego polskiego teatru
Klinika Lalek oraz Upside Down niemieckiego Theater Titanick, który w obrębie wielkiej 7-
metrowej kuli – metafory świata, łączył taniec wertykalny, sztukę kinetyczną i projekcję
wideo. Oba widowiska przyciągnęły wielu mieszkańców miasta.
Tego rodzaju pokazów nie było na Słowacji, ale w przypadku Festiwalu w Bańskiej
Bystrzycy niezwykle istotne było (nie po raz pierwszy zresztą) jego polityczne
zaangażowanie tym razem wyrażone hasłem „Wolność jest sztuką”. Wszędzie rzucał się w
oczy plakat „KULTÚRNY ŠTRAJK!” To pogotowie strajkowe ludzi kultury na Słowacji jest
związane z protestem przeciw spychaniu kultury na boczne tory, niedofinansowaniu, przeciw
oddawaniu teatrów pod zarząd ludzi z nadania politycznego, a bez żadnych kompetencji i w
obronie wolności twórczej. Kulminacją tego aspektu Festiwalu było spotkanie dyskusyjne
całego środowiska z udziałem przedstawicieli Europejskiej Komisji na Słowacji – „Café
Europa”.
Nie dziwi zatem obecność aż dwóch spektakli opartych na zaangażowanych
politycznie tekstach noblistki, Swiatłany Aleksijewicz. Przedstawienie Spitfire Company z
Czech – Koniec Človeka?!? Reportáže Písané z Kuchyne (Koniec człowieka?!? Reportaże
pisane z kuchni) 1 oparte było na rozmaitych utworach białoruskiej dziennikarki i pisarki, a
osadzone zostało w telewizyjnym studiu, gdzie dwoje prezenterów podaje spreparowane
informacje dotyczące wojny w Afganistanie, katastrofy w Czarnobylu, a nawet II wojny
światowej. Jednak bardzo szybko prezenterzy wychodzą ze swoich ról i zaczynają
komentować propagandowe informacje słowami zwykłych ludzi, świadków tych wydarzeń.
Zderzenie fałszu z prawdą jest porażające i ujawnia tragizm człowieka samotnego w swym
cierpieniu i lęku wobec śmierci. Spektakl toczy się poprzez słowa i między słowami. Na
studyjnym stole, obok papierów, pojawiają się półmiski z jedzeniem. Za pośrednictwem
kamer widzimy niewielkie figurki ludzkie, które topią się w kawiorze, giną przywalone
szynką w galarecie czy płoną w popielniczkach podlane setką wódki. Ta groteskowa wizja
pokazuje całą beznadzieję ludzkiego losu uwikłanego w polityczne plany rosyjskich wodzów.
Tej siły wyrazu nie miało drugie przedstawienie oparte na tej samej prozie. Spektakl
Časy zo Second Handu. Koniec Črveného Človeka (Czasy secondhand. Koniec czerwonego
1 Koniec Človeka?!? Reportáže Písané z Kuchyne, na podst. reportaży S. Aleksijewicz, koncepcja i reż. P.
Boháč, obsada: Inga Zotová Mikshina, Roman Zotov Mikshin

człowieka) 2 z repertuaru Bábkovégo Divadla Na Rázcestí rozegrał się w słowach. Na tle
projekcji filmu pokazującego widoki różnych stron świata, kolejne osoby opowiadały swoje
tragiczne historie. Inscenizacja pozbawiona była dodatkowych wizualizacji, co zapewne
miało wskazywać, że prezentowane treści są tak mocne, tak wyraziste, że nie potrzeba,
żadnych komentarzy. Spowodowało to jednak, że spektakl okazał się jednowymiarowy,
męczący, a dla obcokrajowców trudny do zrozumienia.
W festiwalowym programie pojawiło się też kilka przedstawień z nurtu
feministycznego, do których należy zaliczyć Dcéry Nebohého Plukovníka (Córki zmarłego
Pułkownika) 3 wg prozy K. Mansfield Bábkovégo Divadla Na Rázcestí, Hrdinky?!
(Bohaterki?!) 4 Divadlo Barka z Brna czy Masaryk(ová) 5 Divadlo na Cucky z Ołomuńca.
Ostatnie z wymienionych przedstawień sytuowało się między filmem, teatralnym reportażem
a teatrem poetyckim, między teatrem aktorskim i teatrem przedmiotu. Jedna postać –
Narratorka (urocza Milada Vyhnálková) – opowiadała o żonie Tomáša Garrigue’a Masaryka,
pierwszego prezydenta Czechosłowacji nazywanego „ojcem niepodległej Czechosłowacji,
„prezydentem oswobodzicielem”, a zatem postaci z podręczników historii. „O TGM wiedzą
wszyscy Czesi i Słowacy, ale o jego żonie, Charlott, historia milczy” – mówi Narratorka.
Spektakl jest zatem odkrywaniem prawdy o roli jaką Charlott odegrała w życiu swojego męża
i nowopowstającego dwunarodowego państwa. Okazuje się, że to była rola niebagatelna,
pełna poświęceń i trudów znoszonych samotnie, ale z podniesioną głową. Opowieść snuje
Narratorka odnosząc się do zachowanych materiałów archiwalnych i filmu dokumentalnego
nakręconego przez twórczynie spektaklu (S. Vollmann, M. Vyhnálková), a będącego rozmową
z jedyną żyjącą potomkinią rodu Masaryków, Charlottą (Karolą) Kotík. Wszystko dopełnia
poetycka gra z przedmiotem – muszla staje się tajemniczym znakiem – zamiast szumu morza
słychać w niej szepty przeszłości.
Spektakle oparte na odkrywaniu życiorysów postaci historycznych, wybitnych
osobowości twórczych okazały się znaczącym nurtem obu festiwali. W Bielsku-Białej
dwójka aktorów z Armenii (M. Alekyan, N. Aleksanyan) starała się przybliżyć Charlesa
Bukowskiego 6 , jednego z najpopularniejszych pisarzy amerykańskich XX wieku. Z pomocą
2 S. Aleksijewicz Časy zo Second Handu. Koniec Črveného Človeka, reż. M. Pecko, scen. P. Andraško, muz. R.
Mankovecký, obsada: Marianna Mackurová, Ivana Kováčová, Terézia Šusteková, Matúš Hollý, Kevin Ivanko.
3 K. Mansfield Dcéry Nebohého Plukovníka, reż. I. Škripková, scen. M. Zajačková, obsada: Alžbieta Králová,
Marianna Macurová, Terézia Šusteková, Zuzanna Zaušková.
4 Hrdinky?! Na motywach książki J. Jarošovej, reż. Z. Mikotová, proj. lalki Yumi Mráz Hayashi, muz. Z. Kluka,
obsada: Veronika Slámová, Šárka Šildová.
5 Masaryk(ová), koncepcja, scenariusz, film: S. Vollman, M. Vyhnálková, scen. L. Černáková, muz. A. Konečná,
obsada: Milada Vyhnálková.

lalki, przedmiotów i projekcji snuto dość powierzchowną opowieść o artyście zmagającym się
z brutalnym ojcem, biedą, alkoholizmem i wreszcie seksoholizmem. Ostatecznie jednak była
to opowieść o miłości, która wydobywa z człowieka to, co najlepsze.
W Bańskiej Bystrzycy odkrywaniem nieznanej historii wielkiej czeskiej malarki i
rzeźbiarki, Růženy Zátkovej zajął się też zespół aktorów Malego Divadla z Czeskich
Budziejowic. Mało znana w Czechach artystka związana była z ruchem futurystycznym i
należała do pionierów kinetic art. Niezwykle sprawni aktorzy w swej szalonej interpretacji
scenicznej nawiązywali bezpośrednio do konwencji dadaistycznego Cabaret Voltaire. Aktorzy
bezceremonialnie wykorzystywali widzów do swojej gry, co sprawiało wrażenie, że Růžena
znajduje się gdzieś na widowni. W przedstawieniu Spaghetti Futurista! 7 trudno mówić o
środkach teatru lalek – pojawiła się tylko jedna lalka i to była chyba najsłabsza scena. Grały
za to przedmioty, aktorzy ciągle zmieniali role w jakiejś szalonej surrealistycznej teatralnej
karuzeli.
Całkowicie odmienny, choć głęboko poruszający był spektakl Divadla Lišeň z Brna –
Kriplštreka 8 . Nawiązujący do stylistyki turpizmu opowiadał o ostatnich chwilach życia pary
bezdomnych alkoholików. Teatralna rzeczywistość tworzona za pomocą doskonale
animowanych lalek, gry cieni i świateł oraz muzyki tworzonej na żywo wypełniona jest
czarnym humorem zderzonym z poezją i delikatnością. A wszystko to za sprawą zaledwie
dwojga bardzo dobrych aktorów (P. Dombrovská, L. Vémola).
W podobnej stylistyce utrzymane było autorskie przedstawienie Syn 9 Teatru Wolność
zaprezentowane na polskim festiwalu. Bielska publiczność mogła zobaczyć zwizualizowaną
opowieść o ludziach, którzy dotknięci przez nieznane siły zmieniają się, stają się inni (obcy?).
Czarny humor osadzony w polskiej tradycji ludowej z wyraźnym odwołaniem do kabaretu nie
miał jednak tej poetyckości i głębi, co przedstawienie czeskie.
Charakter monodramu miało autorskie przedstawienie Andreja Lygi z Pragi –
Rozprávka pre odvažnych (Opowieść dla odważnych). Ten wspaniały tancerz za pomocą
ruchu, kawałka gliny oraz światła i mroku opowiadał historię o ludzkich lękach, o walce z

6 M. Dovlatbekyan Bukowski, reż. M. Dovlatbekyan, scen. K. Babayan, obsada: Mariam Alekyan, Narek
Aleksanyan.
7 Spaghetti Futurista!, koncepcja i reż. P. Erbes, K. Kotrobová scen. T. Havlová, K. Kotrbová, muz. S. Jacques,
obsada: Eliška Boušková, Dana Ibragimová, Ondřej Běhan, Jiří Brnula, Martin Dobíšek, Vlastimil Žwak.
8 Kriplštreka koncepcja i wykonanie: Pavla Dombrovská, Ludék Vémola, lalki J. Růžička.
9 M. Miniszewski Syn, reż. scen i wykonanie: Karol Smaczny, Mateusz Smaczny, Marcin Tomkiel, muz. M.
Górczyński.

samym sobą i o próbach przezwyciężenia niemocy. Wydaje się jednak, że to nie było
przedstawienie dla dzieci, choć tak można było przeczytać w programie, a wśród widzów
zasiadły maluchy. Ich reakcje były zaskakujące i chyba nie całkiem adekwatne do wymowy
poszczególnych scen.
Na polskim festiwalu analogiczną tematykę podjął teatr Zero En Coducta z Hiszpanii.
W wielkiej plastyczno-pantomimicznej inscenizacji La Phazz 10 , grupa 5 fantastycznych
tancerzy-mimów-akrobatów, posługując się ekspresyjnymi maskami, przedstawia historię
Elliota, który otoczony wrogimi postaciami symbolizującymi lęki – słabość, niepewność
siebie, niemożność, obcość – stara się zachować własne „ja” z pomocą swojej niewyczerpanej
wyobraźni. Ale nawet w wyimaginowanej rzeczywistości nie może uwolnić się od cieni, które
będą mu towarzyszyć zawsze. Przestrzeń budowana jest za pomocą kilku prostych zastawek
zmieniających miejsca akcji, a nawet stających się bohaterami akcji (np. w scenie
„zgniatania”, pochłaniania Elliota) Narratorem tej onirycznej opowieści nie bez powodu jest
kot (lalka animowana przez kilku aktorów), dziwne zwierzę, które potrafi zajrzeć do wnętrza
ludzkiej duszy, choć w finale przedstawienia mówi: „co ja tam wiem, jestem tylko
zwierzęciem”.
O ile spektakle festiwalowe na Słowacji w większości oparte były na słowie, o tyle
polski festiwal miał formułę bardziej wizualną. Reprezentantem takiego myślenia teatralnego
było francuskie przedstawienie Anywhere (Gdziekolwiek) 11 Théâtre de l’Entrouvert.
Inspirowany był opowieścią o ślepym Edypie wędrującym przez świat w towarzystwie
Antygony. W rzeczywistości jest to wędrówka ku śmierci. Antygoną jest zapewne aktorka,
która w przedstawieniu towarzyszy marionetce wykonanej z lodu. Lalka ta animowana jest w
nieoczywisty sposób, z kulis bocznych, a obecna na scenie Antygona wyraźnie jest tam po to,
by czuwać zarówno nad lalką jak i nad Edypem. To ciekawy pomysł. W trakcie
niejednoznacznej wędrówki lodowa lalka topi się, co można by zinterpretować jako powolne
rozpływanie się w nicość, gdyby nie fakt, że lalka nie roztapia się całkowicie, a reszta jej
lodowego „ciała” zostaje podwieszone pod sufitem, co burzy wszystkie metafory i pozostawia
w odbiorcy pytanie – „dlaczego z lodu?”
Całkiem abstrakcyjną wizję na temat ciała zaprezentował Kevin Augustine z USA w
przedstawieniu Body Concert 12 . Niemal nagi aktor animuje za pomocą rąk i nóg
10 La Phazz , choreogr. J. Gascón, Jose A. Puchades (Putxa), muz. Jorge Da Rocha, obsada: Kiko López, Agnes
Sales, Amok Cor, Elena Lalucat, Julieta Gascón.
11 Anywhere, reż.  E. Vigneron, scen. E. Vigneron H. Barreau, muz. P. Charrier, R. Fincker, S. Darrifourq, J.
Tamisier, projekcje: B. Vreux, obsada: Elise Vigneron, Mark Blashford.

wypreparowane i przerośnięte części ludzkiego ciała – ręka, noga, czaszka, serce, oko. W
strzępach mięśni, kości i nerwów próbuje odnaleźć elementy piękna. W widzu rodzi się
podziw dla sprawności niemłodego już przecież aktora, ale i odwołanie do starej maksymy:
memento mori.
Również dziwną senną wizję bohatera powracającego z wojny, a może śniącego o
powrocie do domu, zaprezentował Teatr Lalek Banialuka z Bielska-Białej. Ślub 13 , jedna z
najtrudniejszych i najbardziej metaforycznych sztuk Witolda Gombrowicza, został
przedstawiony pomiędzy słowami a plastyczną wizją tworząc postapokaliptyczną
rzeczywistość „pomiędzy jednym konfliktem zbrojnym a drugim”. W tym świecie mar i
rzeczywistych ludzi umęczony bohater staje się symbolem cierpienia wszystkich ofiar wojny,
które nie mogą odnaleźć swojego dawnego szczęśliwego życia. Doskonała gra aktorska
dopełniona ciekawą wizją scenograficzną jest jednak dość hermetyczna i trudna w odbiorze
nawet dla polskiego widza.
Wizualność o bardzo bliska abstrakcji pojawiła się w przedstawieniu adresowanym do
młodego odbiorcy, w inscenizacji powszechnie znanej opowieści Antoine’a de Saint Exupery,
Mały Książę 14 . Narracja jest prowadzona przez aktorów w przestrzeni wypełnionej białymi
sześcianami, które należy traktować jak daleką reminiscencję rozbitego na pustyni samolotu.
To wśród nich i za ich pomocą tworzona jest cała historia Małego Księcia, rozgrywana przez
aktorów posługujących się poetyckim słowem. Ta monochromatyczna teatralna wizja
odwołuje się do wyobraźni młodych odbiorców – chyba osiągając zamierzony efekt, ale bez
zrozumienia wypowiadanego na scenie tekstu trudno jednak pojąć całość.
Drugą propozycją dla młodych widzów na bielskim festiwalu była równie
nieklasycznie potraktowana historia Dorotki, która trafia do Krainy Oz. Spektakl
Czarnoksiężnik Oz 15 Teatru Animacji z Poznania potraktował starą opowieść bardzo
współcześnie wychodząc z założenia, że wszyscy jesteśmy Dorotkami, które zgubiły drogę do
domu. Reżyserowi, Konradowi Dworakowskiemu, udało się nadać postaciom opowieści

12 Body Concert, koncepcja i wykonanie Kevin Augustine, muz. M. Bruckner.
13 W. Gombrowicz Ślub, reż. A. Biziuk, scen. M. Wojciechowska, muz. P. Klimek, obsada: Martyna Gajak,
Maciej Jabłonowski, Włodzimierz Pohl, Marta Popławska, Radosław Sadowski.
14 A. de Saint-Exupery Mały Książę, reż. F. Jaśkiewicz, scen. K. Leks, muz. M. Krzyżanowski, obsada: Konrad
Ignatowski, Maciej Jabłonowski, Magdalena Obidowska, Ziemowit Ptaszkowski, Lucyna Sypniewska, Piotr
Tomaszewski, Dagmara Włoszek-Rabska.
15 Czarnoksiężnik Oz, koncepcja i reż. K. Dworakowski, scen. M. Wojciechowska, muz. T. Krzyżanowski,
projekcje: U. Zaruba, obsada: Anna Domarowska, Julianna Dorosz, Sylwia Koronczewska-Cyris, Zuzanna
Łuczak-Wiśniewska, Katarzyna Romańska, Mariola Ryl-Krystianowska, Marcin Chomicki, Krzysztof
Dutkiewicz, Marcin Ryl-Krystianowski.

Bauma nowy wymiar – Strach wyraża introwertyczne zamknięcie w sobie, Żelazny Drwal
żyje poza rzeczywistym światem zamknięty w wirtualnych przestrzeniach komputerowych
gier, a tchórzliwy Lew reprezentuje kiboli czy blokersów, którym tak łatwo przychodzi
znęcanie się nad słabszymi. Wszyscy mają jednak swoje szanse na zmianę, na wyrwanie się
ze swoich lęków i odnalezienie własnej szczęśliwej drogi. Pomimo, że scenografia była chyba
zbyt jednorodna i dość agresywna wizualnie, a wiele scen potraktowanych było ze zbyt
dużym uproszczeniem, to jednak całość przemawiała do współczesnego widza, i czuło się, że
twórcy mają im coś ważnego do powiedzenia.
Z kolei w Bańskiej Bystrzycy przedstawieniem adresowanym do starszych dzieci był
Kamil 16 Divadla na Razcesti w reżyserii Mariana Pecko. Tytułowy Kamil to pies. Jego oczami
patrzymy na ludzi i otaczający go świat, widzimy jak rodzi się przyjaźń między człowiekiem i
zwierzęciem, która odmienia ich życie na lepsze. Wszystko opowiedziane bardzo
współczesnymi środkami – obok tradycyjnej animacji mamy do czynienia z różnymi formami
projekcji na żywo dopełnionych muzyką rockową zaskakująco dobrze dopasowaną do akcji.
Główny bohater jest przedstawiony jako zespolenie aktora z lalką (doskonała rola Matúša
Hollý). Jego świat dopełniają dźwięki – rozmowy ludzi, odgłosy życia w domu, a te z kolei
dopowiedziane są rysunkami rzucanymi na ekran. Świat Kamila rozbudowują mniejsze sceny
– miejsca spacerów do parku czy na podwórko, które widz obserwuje za pośrednictwem
kamery. Bardzo dobrze pomyślane i zrealizowane przedstawienie.
Tego błysku trochę zabrakło w skądinąd sympatycznej realizacji Teatru Lalek z Żyliny
– Robinson.ka 17 . Opowieść o Chłopcu i Dziewczynce, żyjących każde na swojej wyspie,
mówiła o poszukiwaniu przyjaźni i o tym, że gdy jesteśmy razem wszystko jest piękniejsze,
ciekawsze, zabawniejsze. Historia osadzona była w klimacie mórz południowych, a
opowiedziana za pomocą lalek, mobilnej scenografii i wizualizacji tworzonych przez aktorów
na żywo, na oczach widzów. Wadą tej inscenizacji była jej przewidywalność – wszystkie
elementy obrazu scenicznego były od początku obecne na scenie, łatwo było się domyślić, co
będzie dalej i w jaki sposób ograna będzie przestrzeń. Niemniej, jakieś ciepło i pogodna
atmosfera emanowały ze sceny – to było miłe.
Pozostałe spektakle, i to zarówno na festiwalu w Bańskiej Bystrzycy jak i w Bielsku-
Białej, były adresowane do widzów najmłodszych i miały charakter teatralnych happeningów
16 Marta Guśniowska, Kamil, reż. M. Pecko, scen. TOY BOX, lalka: M. Urbanová, muz. R. Mankovecký,
obsada: Matúš Hollý.
17 Robinson.ka, koncepcja i reż. M. Danadová, M. Kováčová, scen. I. Macková, muz. D. Špiner, obsada: Barbora
Juríčková, Miroslava Mravcová, Matej Valašík, Adela Dukátová.

lub teatralnej zabawy, gry włączającej do akcji widza. Czeski spektakl Microworlds 18 ,
słowacki Kozmos 19 , czy niemiecki Electric Shadows 20 podobnie jak prezentowane w Polsce: W
trawie. Laboratorium sensotryczne 21 (teatr Groteska, Kraków), czy Kulka (Teatr.Lale) 22 to
były teatralne spotkania niemal bez słów, oparte na zabawnym ruchu i działaniu z
przedmiotem. Zwłaszcza zabawna była propozycja Kulka, gdzie para klaunów (bardzo
sprawni: R. Kasiukiewicz i G. Mazoń) bawi się dźwiękiem, rytmem, wspólnie tworzy muzykę
grając na żywych instrumentach. Ich zabawne relacje, choć nie pozbawione konfliktów,
tworzyły ciepłą, przyjazną atmosferę, w której dzieci czuły się doskonale i radośnie włączały
do teatralnej zabawy.
Z kolei przedstawienie z Koszyc – Nie! 23 , rozgrywało się wokół dziwacznej spiralnej
konstrukcji, którą uruchamiają 4 postaci w białych kitlach i maskach, trochę wzorowanych na
popularnych minimkach. To badacze dziecięcych myśli. W zabawny sposób pokazują jak
dziecięca wyobraźnia zmienia codzienne czynności – mycie zębów, ubieranie się, zabawę – w
niezwykłe przygody.
Szczególnie urocze było delikatne przedstawienie holenderskiego Teatru Madam Bach
– Home, adresowane do tej najmłodszej widowni, nawet poniżej 3 roku życia. Twórcy
posługujący się niewielkimi pudełkowymi scenami chcieli pokazać dzieciom, że dom to nie
tylko budynek.
Z kolei Divadlo Lampion z Kladna w Czechach zaprezentowało fantastyczną teatralną
przygodę dla dzieci przedszkolnych, Komodo. To opowieść o chłopcu, który zafascynowany
jest smokami i jedzie wraz z rodzicami do Indonezji, aby zobaczyć, współczesnego smoka –
warana. Nie chodzi tu jednak o opowieść, ale o zabawę w teatr i zabawę teatrem. Dzieci
siedzą przy stołach-ławach ustawionych w sześciokąt. Wewnątrz znajduje się mała scenka,
jakby wyspa – będzie ona grała rolę sypialni chłopca, a potem wyspy Komodo, gdzie żyje
waran. Wzdłuż stołów znajduje się rynna, którą płynąć będą łodzie z turystami spuszczane na
wodę przez dzieci. Aktorzy pełnią raczej funkcję przewodników – w sposób całkiem
naturalny dzieci są angażowane w akcję przedstawienia. Ile jest śmiechu, okrzyków, zabawy!
18 Microworlds, koncepcja: J. Piktorová, muz. V. Kalivoda, obsada Jazmína Piktorová, Sabina Bočková.
19 Kozmos, koncepcja i reż. M. Danandová, M. Kovačová, scen. I. Mačková, muz. M. Háasz, obsada: Mária
Danandová, Filip Hajduk.
20 Electric Shadows, teatr Florschütz&Döhnert
21 W trawie. Laboratorium sensotryczne, koncepcja i reż. A. Morawska-Rubcczak, scen. M. Kwiak, muz. I. Skv,
obsada: Oliwia Jakubik-Pękala, Diana Jędrzejewska-Szumska, Paweł Mróz.
22 Kulka, koncepcja i reż. T. Maśląkowski, muz. G. Mazoń, obsada: Radosław Kasiukiewicz i Grzegorz Mazoń.
23 Nie!, koncepcja i reż. B. Mazúch, scen. O. Ziębińska, muz. M. Cáb, obsada: Viktória Sedláková, Juraj Fotul,
Miroslav Kolbašský, Peter Creek Orgován.

W przedstawieniu nie zjawia się waran z Komodo, to przecież ginący gatunek. W
zakończeniu tego radosnego spotkania z teatrem dzieci same rysują kredą na stołach smoki.
Teatralna zabawa trwa tak długo, aż dzieci same ją zakończą.
Podobny w swoim zamierzeniu był spektakl Bratysławskiego Teatru Lalek – Hugov
Svet (Świat Huga) 24 zagrany zarówno w Bańskiej Bystrzycy jak i w Bielsku-Białej.
Przedstawienie rozgrywa się na wielu małych scenkach-stolikach, przy których siedzą dzieci.
Aktorzy przy pomocy niewielkich lalek i zabawek opowiadają historię Huga, 7-letniego
chłopca, który wyrusza z domu i ma wiele przygód. Zabawa słowna, rytmizacja, proste
piosenki i użycie prostych ludowych drewnianych zabawek charakteryzują to sympatyczne
przedstawienie. Dzieci powoli pozwalają wciągnąć się do gry, choć takiej radosnej zabawy
jak w Komodo nie udaje się uzyskać.
Na tym tle wyróżniał się spektakl Koziołek Matołek w Afryce 25 przygotowany przez
czeskiego twórcę, Marka Zákostelecký’ego, z zespołem bielskiej Banialuki. Ta barwna
inscenizacja najstarszego polskiego komiksu rozegrana została w tradycyjnej przestrzeni
teatralnej (scena – widownia). Na scenie zbudowano Studio Filmów Animowanych 2D
(świadoma lub nieświadoma aluzja do prezentacji teatru 360 0 z Zwickau), a więc złożone z
płaskich, rysunkowych elementów – kamer, reflektorów, mikrofonów. Jednak przedstawienie
niepozbawione było także nowoczesnego stołu mikserskiego, dzięki któremu płaskie rysunki
rzutowane były na horyzont tworząc zmieniające się barwne krajobrazy – tło dla działań
płaskich, ale dowcipnie zmechanizowanych lalek. „Kuchnia” animacji filmowej była zabawną
ramą dla prościutkich lecz jakże śmiesznych przygód tytułowego bohatera rozegranych – bez
wątpienia – w lalkowej konwencji. Bardzo udane przedstawienie.
Na koniec należy powiedzieć o dwóch spektaklach przywiezionych z Ukrainy, a
przygotowanych przez studentów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i
Telewizji im. I. K. Karpenki-Karego. W Bańskiej Bystrzycy była to tatarska Legenda o
Gulijanie. To opowieść o dzielniej dziewczynie, która poświęca swe życie w walce ze
smokiem ratując swój kraj i naród. Wykorzystano świetnie animowane lalki, cienie i żywego
aktora, który grał oszczędnie, z elementami rytualności ludowej. W Bielsku-Białej był to
Wertep. Nadzieja. Tradycyjna forma ludowego teatru bożonarodzeniowego posłużyła

24 Hugov Svet, koncepcja i reż. J. Adámek Austerlitz, scen. V. Svobodová, muz. M. Cáb, obsada: Michal Adam,
Federika Kašiarová, Róbert Laurinec, Ivana Lechmanová, Margaréta Nosál’ová, René Sorád, Lukáš Tandara.
25 K. Makuszyński Koziołek Matołek w Afryce, koncepcja i reż. M. Zákostelecký. muz. J. Čtvrtnik, obsada:
Magdalena Obidowska, Katarzyna Pohl, Konrad Ignatowski, Włodzimierz Pohl, Ziemowit Ptaszkowski, Tomasz
Sylwestrzak, Piotr Tomaszewski.

twórcom do refleksji nad teraźniejszością, do zbudowania wiary w odrodzenie i zwycięstwo
dobra nad złem. Wykorzystano stare ludowe pieśni ukraińskie, stroje i zwyczaje. W obu tych
przedstawieniach nietrudno zauważyć analogie do aktualnej sytuacji na Ukrainie. W ten
sposób spełnia się znacząca rola teatru w budowaniu tożsamości narodowej, we wspieraniu
się i dodawaniu otuchy narodowi, który stanął wobec śmiertelnego zagrożenia – wojny. Nie
da się oddzielić życia od teatru, a teatr okazuje się sztuką, która nie tylko reaguje natychmiast
na to, co niesie współczesność, ale także ma siłę jednoczącą. Żyjąc w bezpiecznych,
konsumpcyjnych społeczeństwach zapomniano już o tej funkcji teatru, a nawet uważa się, że
straciła ona swoje znaczenie. Otóż nie, nie straciła – dowodzą tego przedstawienia
przygotowane na Ukrainie, gdzie toczy się wojna.

Vážená pani riaditeľka,

milá Ivetka,

dovoľ mi ešte raz sa Ti aj touto formou poďakovať za pozvanie na festival 24. Bábkarská Bystrica a možnosť stráviť s Vami a všetkými účastníkmi festivalu niekoľko báječných dní, na aké sa nezabúda.

Premyslená dramaturgická skladba festivalového programu mala široký záber a  ponúkla predstavenia vysokej myšlienkovej a umeleckej kvality a množstvo tvorivých podnetov. Každý si mohol vychutnať a vybrať to, čo mu najviac konvenovalo, či už téma, zvolené výrazové prostriedky a bábkarské techniky, divadlo pre deti, či tých starších. Výborná bola diskusia Café Európa, sloboda je umenie, ktorá reagovala na najhorúcejšie súčasné problémy u nás i vo svete a hľadala odpovede na otázky čo je umenie, sloboda a aká je vízia a rozvoj kultúry na Slovensku. Ani na chvíľu sa nedalo zdriemnuť, nebodaj zaspať… veru, je nad čím rozmýšľať a najmä konať. Jožko Bednárik by povedal, je toho ešte veľa, čo treba naprávať na našich kopaniciach!

Pozitívne kvitujem aj festivalovú novinku – Hogo Fogo punkt. Dúfam, že sa ujme a bude fungovať aj v budúcnosti – spomínam si na festivalový stan hore na starej adrese divadla na prvých ročníkoch festivalu, tam sa teda diali veci!!

Festival, ako  nakoniec v Banskej Bystrici vždy, bol aj tento raz vynikajúco pripravený a realizovaný po každej stránke, za čo patrí vedeniu divadla a všetkým kolegom v divadle moja vďaka a obdiv.

Ďakujem, ďakujem, ďakujem a dúfam, dovidenia na jubilejnej 25. Bábkarskej Bystrici.

Vaša

Ivica O z á b a l o v á

Vážená a milá pani riaditeľka festivalu, vážená a milá pani Iveta Škripková!

Rada by som Vám a celému organizačnému tímu, Vašim hercom, umeleckým produkciám, z celého srdca poďakovala za Váš festival Bábkarská Bystrica.

Odnášam si dušu plnú silných emócií, ktoré si budú ešte dlho sadať, ale tá najmocnejšia je… nedovoliť strachu a úzkosti, aby človeka paralyzovali… a nájsť v sebe odvahu opatrovať slobodu… tú vnútornú, aj tú vonku… Verím, že sa nám to v malých komunitách a „kaviarňach“ bude dariť a snáď tá energia vyžiari svoju rezonanciu aj ďalej do priestoru, v tichých a niekedy aj zreteľných kruhoch…

Vaša komunita Bábkového divadla na Rázcestí také kruhy tvorí a ja Vám za ne ďakujem a prajem Vám veľa síl a radosti z krásnej a zmysluplnej práce.

Vaša dojatá diváčka Mária Filipová